امداد رسانی و بازسازی مناطق زلزله زده

پژوهشنامه زلزله شناسی و مهندسی زلزله
تابستان 76

نگرشی بر امدادرسانی و بازسازی مناطق زلزله زده
محسن غفوری آشتیانی

بر اثر وقوع سه زلزلهء نسبتاً شدید پیاپی در ماههای پایانی سال 75 و آغاز سال 76 در شمال بجنورد، اردبیل و قائن- بیرجند حدود 2600 نفر کشته، 10000 نفر مجروح، 450 روستا و 50000 واحد مسکونی تخریب و جمعاً بیش از 670 میلیارد ریال خسارات مستقیم اقتصادی به بار آمد که 40% آن مربوط به زلزلهء قائن- بیرجند بود. با وجود دمای ْ20- در اردبیل، ْ15- در بجنورد، ْ30+ در قائن- بیرجند، کوهستانی و برفگیر بودن مناطق اردبیل و بجنورد، راههای نامناسب و نقطه کور ارتباطی در منطقهء قائنات، وقوع زلزله های بجنورد و قائن، وقوع سیل در فاصله زمانی بین وقوع این دو زلزله در استان خراسان و تقریباً خالی بودن انبارهای هلال احمر استان قبل از زلزله قائنات، عملیات امدادرسانی، عملکرد وزارت کشور، هلال احمر و دیگر سازمانهای امدادرسان مطلوب بود.
بر اساس گزارش وزارت کشور و شواهد عینی، 95% آسیب دیدگان در 24 ساعت اولیه و تقریباً 100% آنها در 48 ساعت پس از وقوع زلزله ها اسکان یافتند. کلاً 70000 تخته چادر در 48 ساعت اول برای 50000 خانوار توزیع شد. به عنوان مثال، در منطقهء قائن- بیرجند در 28 ساعت اول 8500 تخته چادر برای خانه های 100% تخریب شده تا 48 ساعت، 12000 چادر برای همه آسیب­دیدگان و با احتساب پس لرزه ها، در کل 24500 تخته چادر توزیع شد. جریان آب و برق نیز در اسرع وقت در مناطق آسیب دیده برقرار گردید. بر اساس مصاحبه­های انجام شده با مردم، اکثراً از نحوهء امدادرسانی اظهار رضایت می کردند.
بر اساس ارزیابی نماینده و هماهنگ کنندهء سازمان ملل متحد در ایران، کمکهای نقدی و جنسی چند میلیون دلاری کشورهای خارجی اکثراً جنبه تبلیغاتی  سیاسی داشت و بدون هماهنگی صورت گرفته بود و به علت عدم توجه به شرایط و نیازهای مناطق آسیب­دیده، نمی توانست به صورت مؤثر مورد استفاده قرار گیرد. آنچه که در این امدادرسانی بسیار مشهود بود، عدم توجه به نیازهای روحی و روانی مردم بود و ضرورت دارد که پس از وقوع رخدادهایی اینچنین، همراه با کمکهای مادی به نیازهای معنوی، روحی و اجتماعی مردم نیز رسیدگی شود که این امر مهم از طریق حضور روان­شناسان و جامعه­شناسان داوطلب در مناطق زلزله زده امکان پذیر می گردد. از دلایل موفقیت در امدادرسانی سریع، روحیهء نوع دوستی و تعاون مسؤولان، سیستم مدیریت امداد و نجات انعطاف­پذیر، مشارکت نزدیک مردم مناطق زلزله زده و دست اندرکاران در کشور است؛ به طوری که کلیهء امکانات امدادرسانی تا 72 ساعت پس از وقوع سوانح طبیعی در اختیار وزارت کشور (در سطح کشور) و در اختیار استاندار (در سطح استان) است؛ لذا مسؤولان امدادرسانی توانستند با بسیج امکانات، امدادرسانی مطلوب داشته باشند. متأسفانه علی رغم امدادرسانی خوب در روزهای اولیه، پس از یک یا دو هفته بعضی از نهادها از منطقه خارج و تا حدودی یک خلأ    کمک رسانی مشاهده شد؛ بعضی از نهادها هم بیشتر از حد وظیفه در منطقه حضور داشتند؛ لذا ضرورت دارد با یک برنامه ریزی دقیق حالت پایداری از نظر حضور نهادهای امدادی وجود داشته باشد که برای جلوگیری از معظلات اجتماعی بسیار مفید خواهد بود. برای رفع این مشکلات، نیاز به علمی کردن و دقیق تر شدن سیستم امدادرسانی است. خوشبختانه در مؤسسه اقدامات خوبی در این زمینه انجام شده است که امید است با مشارکت ستاد حوادث غیرمترقبهء کشور به مرحلهء اجرا درآید.
بازسازی که از بعد نظارتی، مدیریتی و هدایت به عهدهء وزارت کشور و از نظر طراحی و اجرا تحت نظر بنیاد مسکن می باشد نیز از دو بعد اجتماعی و فنی قابل بررسی است. این مسأله که دولت به منظور جلوگیری از آسیبهای اجتماعی و اسکان سریع آسیب دیدگان قصد دارد در اسرع وقت و حتی قبل از فصل سرما در سال جاری با بسیج کلیهء امکانات دولتی و بسیج مردمی 30000 واحد مسکونی برای آسیب­دیدگان بسازد، قابل تحسین است؛ به طوری که تاکنون بیش از 1500 واحد در اردبیل ساخته و تحویل داده شده است و در کلیهء روستاهای مناطق زلزله زده نیز بازسازی ادامه دارد. در این راستا، دولت با تخصیص وام بدون بهره به آسیب دیدگان و تهیهء مصالح یارانه ای سعی دارد که این امر مهم هرچه سریعتر تحقق یابد تا هموطنان آسیب دیده در فصل سرما دچار مشکل جدی نشوند. بازسازی سریع فواید و معایبی دارد. فایده آن سرعت عمل، صرفه جویی در هزینه ها، کاهش بعضی از آثار کوتاه مدت آسیبهای روانی و اجتماعی و از همه مهمتر مشارکت فعال مردم در بازسازی است. معایب آن می تواند عدم مطالعه دقیق مکانیابی، کاهش کیفیت، عدم کنترل و نظارت دقیق، عدم رعایت اصول فنی بازسازی و عموماً ساخت ساختمانهای آسیب پذیر و نامقاوم در برابر زلزله باشد. همچنین مشارکت مردم بدون نظارت علمی و فنی لازم، خلاف قانون نظام مهندسی کشور است و در نتیجه نمی توان انتظار داشت که به صورت اصولی ساختمان سازی مقاوم در برابر زلزله در مناطق روستایی انجام شود. علاوه بر این، تهیهء مصالح مناسب و نظارت دقیق (با توجه به بافت فنی بعضی از ادارات در شهرستانها) امکان پذیر نبوده و ساختمانهایی با کیفیت نازل ساخته خواهند شد؛ لذا این روش از نظر اجتماعی و فنی در دراز مدت اثر نامطلوب دارد.
برای تحلیل بیشتر این موضوع ابتدا، اصول صحیح بازسازی مرور، سپس، برنامه بازسازی بررسی و در پایان مواردی از بازسازی مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت.

/ 0 نظر / 23 بازدید